Trẻ được nhận nuôi mang quốc tịch nào
Việc nhận nuôi làm thay đổi ai là cha mẹ hợp pháp của một đứa trẻ. Tự nó, việc đó không làm thay đổi quốc tịch của trẻ. Chỉ riêng điểm này đã giải tỏa phần lớn nỗi lo mà cha mẹ nuôi mang theo khi đặt câu hỏi, và nó đúng theo cả hai chiều. Một trẻ em Việt Nam được người nước ngoài nhận làm con nuôi không mất quốc tịch Việt Nam vào ngày việc nuôi con nuôi được chấp thuận, và một trẻ em nước ngoài được cha mẹ Việt Nam nhận nuôi cũng không đương nhiên từ bỏ quốc tịch gốc của mình. Điều pháp luật quy định, tại Điều 37 Luật Quốc tịch Việt Nam, là quốc tịch Việt Nam gắn với một người con nuôi như thế nào trong từng tình huống. Kết quả phụ thuộc vào chiều của việc nhận nuôi và vào việc cha mẹ nuôi là ai.
Việc nhận nuôi không đương nhiên làm thay đổi quốc tịch của trẻ
Nên tách bạch hai thứ hay bị gộp làm một. Quyết định cho nhận con nuôi xác lập quan hệ cha mẹ và con. Quốc tịch lại do một hệ thống quy phạm khác điều chỉnh, là Luật Quốc tịch Việt Nam, và nó đi theo quy tắc riêng của mình. Một tòa án hay cơ quan chấp thuận việc nuôi con nuôi không đồng thời cho hay tước đi một quốc tịch. Đó là lý do một người con nuôi có thể, và trên thực tế thường, có hai quốc tịch, một từ khi sinh ra và một gắn với gia đình nhận nuôi, thay vì đổi quốc tịch này lấy quốc tịch kia.
Với cha mẹ nuôi, hệ quả thực tế là quốc tịch phải được nghĩ tới như một bước riêng, với bộ hồ sơ riêng, chứ không phải mặc định đi theo việc nhận nuôi. Phần còn lại của bài viết đi qua những gì Điều 37 quy định cho từng tình huống thường gặp.
Khi người nước ngoài nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi
Đây là tình huống mà phần lớn cha mẹ nuôi người nước ngoài hỏi tới, thường kèm theo lo lắng thật sự. Câu trả lời đáng yên tâm nằm ở khoản 1 Điều 37: trẻ em Việt Nam được người nước ngoài nhận làm con nuôi vẫn giữ quốc tịch Việt Nam. Việc nhận nuôi không tước quốc tịch Việt Nam của trẻ, và không ai phải làm đơn xin được giữ lại. Quốc tịch đó vẫn còn, trừ khi và cho tới khi được từ bỏ chính thức qua thủ tục thôi quốc tịch riêng biệt.
Trên thực tế, điều thường xảy ra tiếp theo là trẻ cũng có được quốc tịch của cha mẹ nuôi, theo pháp luật của chính nước đó. Việt Nam không quyết định bước thứ hai này, nước tiếp nhận mới là bên quyết định, nhưng kết quả là trẻ thường trở thành người có hai quốc tịch, quốc tịch Việt Nam theo nguồn gốc và quốc tịch của nước cha mẹ nuôi. Với một gia đình dự định nuôi dạy trẻ ở nước ngoài, điểm này đáng được lưu tâm từ sớm. Quốc tịch Việt Nam của trẻ không tự mất đi vì vắng mặt hay vì không sử dụng, nên nếu có lúc nào muốn từ bỏ thì việc đó phải được làm một cách có chủ đích và đúng thủ tục, chứ không thể phó mặc cho suy đoán.
Khi công dân Việt Nam nhận trẻ em nước ngoài làm con nuôi
Tình huống ngược lại được điều chỉnh bởi khoản 2 Điều 37. Khi trẻ em nước ngoài được công dân Việt Nam nhận làm con nuôi, trẻ có quốc tịch Việt Nam kể từ ngày cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam chấp thuận việc nuôi con nuôi. Quốc tịch ở đây phát sinh từ chính việc chấp thuận, tính theo ngày chấp thuận chứ không phải ngày nộp hồ sơ, và trẻ không phải trải qua một thủ tục nhập quốc tịch riêng để trở thành công dân Việt Nam.
Việc trẻ có giữ được quốc tịch nước ngoài ban đầu hay không là câu hỏi thuộc pháp luật của nước đó, cũng giống như nước tiếp nhận quyết định kết quả trong trường hợp ngược lại. Pháp luật Việt Nam quy định phần mình có thể quy định, là quốc tịch Việt Nam của trẻ, và để phía nước ngoài cho cơ quan nước ngoài.
Khi một cha mẹ nuôi là người Việt Nam và một người là người nước ngoài
Cặp vợ chồng có quốc tịch khác nhau là trường hợp phổ biến, và Điều 37 xử lý riêng tình huống này. Khi trẻ em nước ngoài được nhận làm con nuôi bởi một cặp vợ chồng trong đó một người là công dân Việt Nam và người kia là người nước ngoài, trẻ có thể được nhập quốc tịch Việt Nam theo đơn xin của cha mẹ nuôi, và được miễn các điều kiện nhập quốc tịch thông thường. Khác biệt mấu chốt so với trường hợp cả hai cha mẹ nuôi đều là người Việt Nam là ở chỗ quốc tịch Việt Nam của trẻ đến từ một đơn xin do cha mẹ nộp, chứ không tự động phát sinh khi việc nuôi con nuôi được chấp thuận. Đó là một con đường sẵn có, không phải một kết quả đương nhiên, nên chính bộ hồ sơ xin nhập quốc tịch mới là nơi cần sự cẩn trọng.
Hai quốc tịch và thay đổi của pháp luật năm 2025
Việt Nam từ lâu theo nguyên tắc một quốc tịch. Điều 4 Luật Quốc tịch Việt Nam nêu nguyên tắc mặc định rằng công dân Việt Nam chỉ có một quốc tịch là quốc tịch Việt Nam, trừ trường hợp luật có quy định khác. Quy định cho phép con nuôi giữ quốc tịch chính là một trong những ngoại lệ được ghi nhận rõ, và đó là lý do một trẻ em Việt Nam được nhận nuôi ở nước ngoài có thể hợp pháp mang hai quốc tịch.
Điều đã thay đổi là thái độ chung đối với việc có hai quốc tịch. Luật số 79/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quốc tịch Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, đã nới lỏng lập trường vốn rất chặt của Việt Nam. Trong số những thay đổi, luật cho phép một số trường hợp được giữ quốc tịch nước ngoài khi nhập hoặc trở lại quốc tịch Việt Nam, trong đó có người chưa thành niên có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, với điều kiện phù hợp pháp luật của nước kia và không phương hại đến lợi ích của Việt Nam. Với các gia đình nhận con nuôi, đây là hướng đi thuận lợi. Việc một người con nuôi có hai quốc tịch, từng bị coi là ngoại lệ khó xử, nay nằm trong một khuôn khổ chấp nhận hai quốc tịch cởi mở hơn trước. Các quy định cụ thể tại Điều 37 vẫn tiếp tục điều chỉnh trường hợp con nuôi, nhưng nay vận hành trên một nền chung dễ chịu hơn.
Thay đổi quốc tịch của con nuôi về sau
Một số gia đình về sau muốn trẻ chỉ mang một quốc tịch thay vì hai, thường vì nước tiếp nhận không cho phép hai quốc tịch, hoặc đơn giản vì cha mẹ muốn như vậy. Con đường cho việc đó là thôi quốc tịch Việt Nam, và điều quan trọng cần hiểu là đây là việc phải xin và phải được cho phép, chứ không phải một ô mà gia đình tự tích vào. Theo Điều 27 Luật Quốc tịch Việt Nam, công dân Việt Nam đang xin nhập quốc tịch nước ngoài có thể được thôi quốc tịch Việt Nam, nhưng việc cho thôi sẽ không được chấp thuận trong những trường hợp được quy định rõ, trong đó có trường hợp người đó còn nghĩa vụ về thuế hoặc nghĩa vụ tài sản tại Việt Nam, còn vướng một vụ việc hình sự chưa giải quyết xong, hoặc việc thôi quốc tịch làm phương hại đến lợi ích quốc gia. Một số nhóm đối tượng thì không được thôi quốc tịch. Với một người con nuôi thông thường, những rào cản này hiếm khi áp dụng, nhưng nguyên tắc vẫn đúng: thôi quốc tịch là điều cơ quan nhà nước cho phép, không phải điều gia đình tự quyết.
Khi người sẽ thay đổi quốc tịch là trẻ em, cha mẹ là bên làm thủ tục còn trẻ lớn hơn thì có tiếng nói trong việc này. Trẻ từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi phải đồng ý với việc thay đổi, nên một thiếu niên không bị chuyển từ quốc tịch này sang quốc tịch khác chỉ bằng quyết định của người lớn. Và khi chỉ một trong hai cha mẹ thôi quốc tịch Việt Nam, con đang sống cùng người đó chỉ mất quốc tịch nếu cả cha và mẹ cùng đồng ý bằng văn bản. Thay đổi quốc tịch của một người con nuôi là một bước đi có chủ đích và có điều kiện, trong đó ý kiến của chính đứa trẻ được tính đến khi trẻ đã lớn, chứ không phải một việc hành chính làm thêm cho xong.
Khi câu hỏi về quốc tịch trở nên phức tạp
Bản thân các quy định không rắc rối. Trong các vụ việc thực tế, quy định hiếm khi là phần khó, cái khó đến từ những thứ xung quanh nó. Một đứa trẻ giữ quốc tịch Việt Nam vẫn cần quốc tịch đó được ghi nhận bằng giấy tờ và được duy trì cập nhật nếu sau này còn muốn dùng tới, nhất là với trẻ sống ở nước ngoài mà một ngày nào đó có thể muốn xin hộ chiếu Việt Nam hoặc xác lập một quyền lợi tại đây. Khi việc nhận nuôi có yếu tố nước ngoài, vị trí về quốc tịch Việt Nam còn phải được phối hợp với quy định về quốc tịch và nhập cư của chính nước tiếp nhận, vốn không phải lúc nào cũng khớp gọn với quy định của Việt Nam.
Đó là những điểm mà việc có tư vấn sớm làm cho các bước sau nhẹ đi. Câu hỏi về quốc tịch rất dễ phát biểu một cách khái quát và dễ làm sai hơn nhiều trong một vụ việc cụ thể, đặc biệt khi pháp luật của nhiều hơn một quốc gia cùng tham gia. Với những ai đồng thời đang cân nhắc chính thủ tục nhận nuôi, bài viết về nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam trình bày cách một việc nuôi con nuôi được chấp thuận, còn với quốc tịch có từ khi sinh ra thay vì qua việc nhận nuôi, bài viết về quốc tịch của con có cha mẹ mang quốc tịch khác nhau nói về con đường riêng đó.
Hỗ trợ gia đình nhận con nuôi bảo đảm quốc tịch cho trẻ
Quốc tịch của một người con nuôi dễ giải quyết nhất ngay tại thời điểm nhận nuôi, khi hồ sơ còn mới và yêu cầu của cả hai quốc gia có thể được xử lý cùng lúc. Làm ngay khi đó, thay vì để dành giải quyết sau này, đơn giản là con đường êm hơn.
Đội ngũ luật sư hôn nhân và gia đình của Family Lawyers Vietnam tư vấn cho các gia đình nhận con nuôi, cả người Việt Nam lẫn người nước ngoài, về việc bảo đảm và ghi nhận quốc tịch cho con nuôi, phối hợp vị trí pháp lý theo luật Việt Nam với pháp luật của nước còn lại, và xử lý thủ tục nhập quốc tịch hoặc thôi quốc tịch khi cần. Chúng tôi đã đồng hành cùng nhiều gia đình, trong đó có người nước ngoài đến từ rất nhiều quốc gia, trong việc nhận con nuôi và những câu hỏi về quốc tịch đi kèm sau đó. Liên hệ với chúng tôi qua [email protected] để được tư vấn bảo mật.
