Trở thành người giám hộ cho trẻ em tại Việt Nam
Người giám hộ là người trưởng thành nhận trách nhiệm pháp lý đối với một đứa trẻ khi không cha mẹ nào có thể làm việc đó. Tại Việt Nam, việc giám hộ được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự 2015, phải được đăng ký, và kéo theo những nghĩa vụ thực sự đối với cả đứa trẻ lẫn tài sản của trẻ. Các gia đình thường đến với việc này vào một thời điểm khó khăn, sau khi một người cha hoặc người mẹ qua đời hoặc lâm bệnh nặng, hoặc khi cha mẹ không còn tự chăm sóc con được nữa.
Trước khi bàn ai nên làm người giám hộ, điều đầu tiên cần xác định là đứa trẻ có cần người giám hộ hay không. Nhiều gia đình cho rằng phải có người giám hộ trong khi thực ra không cần, nhất là khi cha mẹ đang làm việc ở nước ngoài.
Khi nào một đứa trẻ cần người giám hộ
Trẻ dưới 18 tuổi chỉ cần người giám hộ khi không cha mẹ nào có thể thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Điều 47 Bộ luật Dân sự nêu các trường hợp sau:
- Cha và mẹ đều đã mất, hoặc không xác định được cha, mẹ.
- Cha và mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự, hạn chế năng lực hành vi dân sự, hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
- Cha và mẹ đều bị tòa án hạn chế quyền đối với con.
- Cha và mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu cử người giám hộ.
Chữ “đều” rất quan trọng, bởi khi còn một người cha hoặc mẹ còn sống và có khả năng thực hiện quyền của mình, người đó vẫn chịu trách nhiệm với con và đại diện cho con theo pháp luật, nên không cần đặt người giám hộ.
Cha mẹ làm việc ở nước ngoài thường không cần đặt người giám hộ
Một tình huống phổ biến là hai vợ chồng đi làm ở nước ngoài và gửi con lại cho ông bà hoặc người thân khác tại Việt Nam. Trong trường hợp này, ông bà không đương nhiên trở thành người giám hộ. Cha mẹ vẫn giữ nghĩa vụ pháp lý với con, và có thể thu xếp việc chăm sóc con hằng ngày.
Trên thực tế, công cụ thường dùng là một văn bản ủy quyền của cha mẹ. Văn bản này cho phép người thân thay mặt cha mẹ xử lý những việc đã xác định, chẳng hạn làm việc với nhà trường hoặc bệnh viện. Luật Hôn nhân và Gia đình cũng cho phép cha mẹ ủy quyền cho người khác quản lý tài sản của con. Việc ủy quyền giữ cha mẹ ở vị trí quyết định và có thể được thay đổi hoặc hủy bỏ khi hoàn cảnh thay đổi.
Giám hộ là một bước nặng hơn, bởi nó chuyển trách nhiệm pháp lý đối với đứa trẻ sang người giám hộ, phải được đăng ký và chịu sự giám sát. Giám hộ chỉ đặt ra khi cả cha và mẹ đều không có điều kiện chăm sóc con và có yêu cầu cử người giám hộ. Với phần lớn gia đình có cha mẹ ở nước ngoài, một văn bản ủy quyền được soạn kỹ là đủ, và giám hộ chỉ là lựa chọn đúng khi sự vắng mặt hoặc tình trạng không có điều kiện của cha mẹ là nghiêm trọng và kéo dài.
Ai có thể làm người giám hộ
Không phải người thân hay bạn bè nào cũng đảm nhận được vai trò này. Người giám hộ phải:
- có năng lực hành vi dân sự đầy đủ,
- có tư cách đạo đức tốt và có điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ của người giám hộ,
- không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự và không có án tích chưa được xóa về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác, và
- không bị tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên của chính mình.
Một tổ chức cũng có thể làm người giám hộ nếu có năng lực và điều kiện thực hiện, điều này có ý nghĩa với những đứa trẻ không có người thân phù hợp. Các điều kiện trên áp dụng ở mọi trường hợp, kể cả với những người thân được pháp luật nêu tên trước tiên.
Ai đương nhiên là người giám hộ của trẻ
Khi đứa trẻ thực sự cần người giám hộ, pháp luật tìm tới người thân gần trước, theo một thứ tự cố định tại Điều 52 Bộ luật Dân sự. Những người này được gọi là người giám hộ đương nhiên, và mỗi người đều phải đáp ứng các điều kiện nói trên:
- Anh ruột hoặc chị ruột cả của đứa trẻ. Nếu người này không đủ điều kiện thì người anh, chị tiếp theo đảm nhận, trừ khi các anh chị em thỏa thuận chọn một người khác trong số họ.
- Ông bà nội hoặc ông bà ngoại, khi không có anh chị em đủ điều kiện. Họ có thể thỏa thuận với nhau ai sẽ đứng ra, và pháp luật cho phép ông bà cùng làm người giám hộ.
- Bác, chú, cậu, cô, dì của đứa trẻ, khi không có anh chị em hay ông bà đủ điều kiện.
Riêng với ông bà, vấn đề này được bàn trong bài viết của chúng tôi về quyền của ông bà đối với cháu.
Cử người giám hộ khi không có người thân đứng ra
Có những đứa trẻ không có người thân nào trong thứ tự đó đủ điều kiện hoặc sẵn sàng đứng ra. Khi đó, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đứa trẻ cư trú sẽ cử người giám hộ. Không ai bị buộc làm người giám hộ trái ý mình, nên người được chọn phải đồng ý, và việc cử người giám hộ được lập thành văn bản, ghi rõ lý do, quyền và nghĩa vụ của người giám hộ cùng tình trạng tài sản của đứa trẻ. Trẻ từ đủ sáu tuổi trở lên có tiếng nói, bởi nguyện vọng của trẻ phải được xem xét.
Nếu những người thân không thống nhất được ai sẽ đứng ra, hoặc có người không đồng ý với lựa chọn của Ủy ban nhân dân cấp xã, vụ việc được đưa ra tòa án để chỉ định người giám hộ, và tòa án cũng xem xét nguyện vọng của trẻ từ đủ sáu tuổi trở lên.
Đăng ký việc giám hộ
Việc giám hộ phải được đăng ký, và nơi đăng ký là Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đứa trẻ hoặc người giám hộ cư trú.
- Với người giám hộ được cử, hồ sơ gồm tờ khai đăng ký và văn bản cử người giám hộ.
- Với người giám hộ đương nhiên, hồ sơ gồm tờ khai và giấy tờ chứng minh điều kiện làm người giám hộ đương nhiên. Nếu có nhiều người thân cùng đủ điều kiện ngang nhau, cần thêm văn bản thỏa thuận cử ra một người.
Khi hồ sơ đầy đủ, cơ quan đăng ký thường ghi vào sổ trong ba ngày làm việc và cấp trích lục xác nhận việc giám hộ. Người giám hộ đương nhiên chưa đăng ký vẫn phải thực hiện nghĩa vụ của người giám hộ, nhưng trích lục mới là giấy tờ giúp họ làm việc thuận lợi với nhà trường, ngân hàng và các cơ quan khác thay mặt đứa trẻ.
Gia đình có người giám hộ hoặc trẻ là người nước ngoài vẫn đi qua chính hệ thống hộ tịch Việt Nam, chỉ là giấy tờ nhiều hơn. Giấy tờ nước ngoài phải được hợp pháp hóa, hoặc được chứng nhận bằng apostille với các nước thuộc Công ước Apostille kể từ ngày 11 tháng 9 năm 2026, và phải được dịch sang tiếng Việt.
Người giám hộ chịu trách nhiệm những gì
Với trẻ dưới 15 tuổi, người giám hộ chăm sóc, giáo dục trẻ, đại diện cho trẻ trong các giao dịch, quản lý tài sản và bảo vệ quyền lợi của trẻ. Khi trẻ đủ 15 tuổi, các nghĩa vụ về cơ bản vẫn như vậy, nhưng trẻ được tự mình xử lý nhiều việc hơn trong phạm vi pháp luật cho phép.
Không người giám hộ nào hoàn toàn làm việc một mình, bởi người giám sát việc giám hộ, do người thân của trẻ cử ra hoặc, nếu không cử được, do Ủy ban nhân dân cấp xã cử, sẽ theo dõi công việc của người giám hộ, và sự giám sát đó quan trọng nhất khi đứa trẻ có tài sản.
Quy định về tài sản rất chặt, và Điều 59 Bộ luật Dân sự buộc người giám hộ quản lý tài sản của trẻ cẩn trọng như tài sản của chính mình và chỉ vì lợi ích của trẻ. Việc bán, trao đổi, cho thuê, cho mượn, cầm cố, thế chấp tài sản có giá trị lớn phải được người giám sát đồng ý. Người giám hộ không được đem tài sản của trẻ tặng cho người khác, và các giao dịch giữa người giám hộ với trẻ về tài sản của trẻ về nguyên tắc là vô hiệu, trừ khi giao dịch đó vì lợi ích của trẻ và được người giám sát đồng ý.
Việc giám hộ diễn ra thế nào trên thực tế
Hãy hình dung một gia đình mà cả cha lẫn mẹ qua đời trong một vụ tai nạn, để lại một đứa trẻ chín tuổi không có anh chị đã trưởng thành. Ông bà là những người tiếp theo trong thứ tự, và vì cả hai bên đều sẵn sàng, họ thỏa thuận để bà ngoại đứng ra, lập thỏa thuận đó thành văn bản và đăng ký bà là người giám hộ tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi bà cư trú. Gia đình cũng chọn một người cậu của đứa trẻ làm người giám sát việc giám hộ.
Cha mẹ không để lại di chúc, nên căn hộ của gia đình được chia cho những người thừa kế theo pháp luật, như đã nêu trong bài viết của chúng tôi về việc qua đời mà không để lại di chúc. Những người thừa kế đó gồm đứa trẻ, và cũng gồm chính ông bà. Như vậy, bà ngoại đứng ở cả hai phía của khối di sản, vừa thừa kế phần của mình vừa quản lý phần của cháu với tư cách người giám hộ. Đây đúng là tình huống mà người giám sát sinh ra để xử lý, và mọi giao dịch giữa bà với cháu liên quan tới căn hộ về nguyên tắc là vô hiệu, trừ khi giao dịch đó vì lợi ích của cháu và được người cậu đồng ý.
Hai năm sau, khi gia đình đề nghị bán căn hộ, bà ngoại chỉ có thể đồng ý bán thay cháu nếu được người cậu chấp thuận và nếu việc bán phục vụ lợi ích của cháu, với phần tiền của cháu được giữ lại cho cháu chứ không nhập vào quỹ chung của gia đình. Chẳng hạn, bà không thể chuyển phần của cháu sang cho mình hoặc cho một người thân khác. Khi cháu đủ 18 tuổi, việc giám hộ chấm dứt, và bà bàn giao bằng văn bản toàn bộ những gì đã quản lý, dưới sự giám sát của người cậu.
Giám hộ khác nhận con nuôi ở chỗ nào
Giám hộ mang tính tạm thời ngay từ thiết kế, và theo Điều 62 Bộ luật Dân sự, việc giám hộ chấm dứt khi đứa trẻ đủ 18 tuổi, khi trẻ được nhận làm con nuôi, hoặc khi cha mẹ đã có đủ điều kiện để chăm sóc con trở lại, và người giám hộ khi đó thanh toán và bàn giao tài sản của trẻ bằng văn bản.
Nhận con nuôi thì khác, bởi việc này tạo lập quan hệ cha mẹ và con lâu dài về mặt pháp lý, với đầy đủ quyền của cha mẹ và quan hệ thừa kế giữa cha mẹ nuôi với con. Người giám hộ không trở thành cha mẹ của đứa trẻ, và quan hệ pháp lý giữa trẻ với gia đình ruột thịt vẫn giữ nguyên. Gia đình đang cân nhắc giữa hai hướng có thể tìm hiểu thêm trong bài viết của chúng tôi về nhận con nuôi tại Việt Nam.
Nhận trách nhiệm giám hộ một đứa trẻ
Phần lớn gia đình hỏi về việc giám hộ đều đang đối mặt với mất mát, bệnh tật hoặc một cuộc xa cách dài, và đang cố làm điều đúng đắn cho một đứa trẻ mà họ yêu thương. Các bước pháp lý nên hỗ trợ điều đó, chứ không làm tăng thêm gánh nặng.
Luật sư gia đình của Family Lawyers Vietnam giúp người thân và cha mẹ xác định giám hộ hay một văn bản ủy quyền đơn giản hơn phù hợp với hoàn cảnh của mình, chuẩn bị và đăng ký việc giám hộ, và xử lý tài sản của đứa trẻ đúng với nghĩa vụ của người giám hộ. Dù quý vị là ông bà đứng ra sau một mất mát hay là cha mẹ đang thu xếp việc chăm sóc con từ nước ngoài, quý vị có thể liên hệ với chúng tôi qua [email protected].