Hòa giải trong tranh chấp gia đình tại Việt Nam diễn ra như thế nào
Nếu bạn đang chuẩn bị bước vào một vụ việc tại tòa gia đình ở Việt Nam, gần như chắc chắn bạn sẽ được thông báo rằng vụ việc của mình phải trải qua hòa giải trước. Đối với nhiều người, đặc biệt là những người đã từng ly thân hoặc ly hôn ở một quốc gia khác, điều này lập tức đặt ra một câu hỏi: hòa giải ở đây thực chất là gì, và liệu đó có giống với quy trình tự nguyện, ngồi lại cùng một người trung gian mà họ có thể đã từng nghe đến ở nơi khác không?
Câu trả lời là không hẳn như vậy. Hòa giải trong một tranh chấp gia đình tại Việt Nam chủ yếu là một bước được đưa vào chính quy trình tố tụng tại tòa, không phải là một phương thức thay thế cho việc kiện tụng. Hiểu rõ cách thức vận hành của hòa giải sẽ giúp giảm bớt đáng kể sự lo lắng khi bước vào quy trình này mà không có sự chuẩn bị trước.
Hòa giải tại Việt Nam thường là một phần của quy trình tố tụng, không phải một phương thức thay thế
Ở nhiều quốc gia, hòa giải là điều mà các cặp vợ chồng chủ động lựa chọn thay vì đưa vụ việc ra tòa: họ thuê một người trung gian độc lập, cố gắng đạt được thỏa thuận, và chỉ khởi kiện nếu việc đó không thành. Mô hình này cũng tồn tại tại Việt Nam, nhưng đó không phải là điều mà hầu hết mọi người gặp phải trong một vụ việc gia đình.
Điều bạn sẽ gặp phải là hòa giải do tòa án tiến hành. Theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, khi một vụ việc gia đình đã được tòa án thụ lý, tòa án nói chung có trách nhiệm tiến hành hòa giải trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, trước khi vụ việc được đưa ra xét xử chính thức. Đây là một giai đoạn bắt buộc của quá trình tố tụng, không phải là một hướng đi riêng mà bạn có thể tự chọn tham gia hay không. Mục đích của hòa giải có hai mặt: tạo cơ hội thực sự để vợ chồng hàn gắn, và nếu điều đó không thể xảy ra, giúp hai bên đạt được thỏa thuận ở mức tối đa có thể, để lại ít vấn đề hơn cho thẩm phán phải quyết định.
Ngoài ra còn có một cơ chế khác mới hơn và đáng để biết đến, đó là hòa giải, đối thoại tại tòa án được tiến hành trước khi tòa án chính thức thụ lý vụ việc, theo một luật được ban hành năm 2020. Ở cấp cơ sở còn có hòa giải cơ sở, do các hòa giải viên tại địa phương thực hiện đối với các tranh chấp nhỏ, hoàn toàn tách biệt với hệ thống tòa án. Nhưng đối với người đang trong một vụ ly hôn, tranh chấp quyền nuôi con hoặc tranh chấp tài sản, hòa giải do tòa án tiến hành trong chính vụ việc đó mới là điều thực sự quan trọng, và đây cũng là trọng tâm của bài viết này.
Hòa giải có phải là bắt buộc?
Đối với hầu hết các vụ việc gia đình, câu trả lời là có. Tòa án có trách nhiệm tiến hành hòa giải trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, và một vụ việc không thể bỏ qua bước này để đi thẳng đến phiên xét xử. Điều này thường khiến những người kỳ vọng được trình bày ngay lập tức trước thẩm phán cảm thấy bất ngờ. Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật muốn các bên có cơ hội thực sự để tự giải quyết vấn đề với nhau trước.
Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp ngoại lệ quan trọng. Hòa giải sẽ không được tiến hành khi không thể thực hiện một cách thực chất hoặc khi việc hòa giải là không phù hợp. Điều này bao gồm các trường hợp một bên phải tham gia nhưng cố ý từ chối, các trường hợp không thể triệu tập được một bên dù đã áp dụng đầy đủ các biện pháp cần thiết, và đặc biệt là các trường hợp có yếu tố bạo lực gia đình mà việc hòa giải sẽ không phù hợp với sự an toàn và lợi ích của bên bị ảnh hưởng.
Ngoại lệ cuối cùng này có ý nghĩa quan trọng. Không ai đang trong một tình huống thực sự bị bạo hành lại bị buộc phải ngồi đối diện và thương lượng với người đã gây tổn hại cho mình, như một điều kiện tiên quyết để được phép chấm dứt cuộc hôn nhân. Nếu vụ việc có yếu tố bạo lực gia đình, điều này nên được nêu ra ngay từ đầu, vì nó sẽ làm thay đổi cách vụ việc được tiến hành.
Một buổi hòa giải thực tế diễn ra như thế nào
Hình ảnh mà nhiều người vẫn tưởng tượng, hai vợ chồng cùng một người trung gian trung lập trong một căn phòng yên tĩnh, cũng không hoàn toàn đúng với thực tế tại Việt Nam.
Hòa giải do tòa án tiến hành được thực hiện dưới sự chỉ đạo của tòa án. Người chủ trì hòa giải sẽ tìm hiểu nguyên nhân của mâu thuẫn, lắng nghe cả hai bên, và trong trường hợp việc hàn gắn có khả năng xảy ra, khuyến khích hai vợ chồng xem xét việc duy trì cuộc hôn nhân. Khi việc hàn gắn không còn thực tế, trọng tâm sẽ chuyển sang việc liệu hai bên có thể thống nhất được các vấn đề thực tế hay không: việc sắp xếp cho con cái, phân chia tài sản và các khoản trợ cấp.
Đây không phải là một buổi gặp mặt duy nhất mang tính quyết định. Trong một vụ việc có tranh chấp, thường sẽ có nhiều hơn một buổi hòa giải, đôi khi là hai hoặc ba buổi, kéo dài trong nhiều tháng. Đây là một trong những lý do khiến một vụ ly hôn có tranh chấp kéo dài như vậy, và điều này có liên quan trực tiếp đến thời gian một vụ ly hôn thường kéo dài nói chung.
Các bên có thể được luật sư đồng hành và tư vấn trong suốt quá trình này. Việc đã suy nghĩ trước về những gì bạn sẵn sàng thỏa thuận liên quan đến quyền nuôi con và ly hôn cùng việc phân chia tài sản, cũng như những gì bạn không chấp nhận, thường giúp các buổi hòa giải này hiệu quả hơn rất nhiều so với việc bước vào mà không có quan điểm rõ ràng.
Điều gì xảy ra nếu hòa giải thành
Hòa giải thành có thể mang một trong hai ý nghĩa khá khác nhau, và sự phân biệt này rất quan trọng.
Nếu hòa giải dẫn đến việc hàn gắn thực sự, hai vợ chồng quyết định không ly hôn, cơ sở của vụ việc không còn tồn tại và vụ việc sẽ được rút lại. Đây là kết quả mà yếu tố hòa giải nhằm hướng tới, trong trường hợp cuộc hôn nhân còn có thể cứu vãn được.
Nếu hai vợ chồng không hàn gắn được nhưng đạt được thỏa thuận về các điều khoản chia tách, về con cái, tài sản và các khoản trợ cấp, tòa án sẽ ghi nhận thỏa thuận đó. Khi các bên đạt được thỏa thuận đầy đủ, tòa án có thể ban hành quyết định công nhận thỏa thuận này. Một thỏa thuận hòa giải được công nhận theo cách này có giá trị thực sự: thỏa thuận đó có hiệu lực pháp luật và về nguyên tắc không thể bị kháng cáo theo cách thông thường, qua đó mang lại sự chắc chắn cho cả hai bên và kết thúc vụ việc mà không cần một phiên xét xử có tranh chấp.
Trong cả hai trường hợp, một cuộc hòa giải thành công đều giúp các bên tiết kiệm thời gian, chi phí và tránh được sự căng thẳng của một phiên xét xử đầy đủ. Đây chính là lý do vì sao hệ thống pháp luật đặt hòa giải lên trước.
Điều gì xảy ra nếu hòa giải không thành
Nếu hòa giải không dẫn đến việc hàn gắn hay đạt được thỏa thuận, không có gì bị mất đi và không bên nào bị xem là chịu thiệt vì đã không đạt được thỏa thuận. Tòa án đơn giản là tiếp tục đưa vụ việc đi tới: ban hành quyết định đưa vụ việc ra xét xử sơ thẩm, triệu tập các bên, và vụ việc tiếp tục theo trình tự thông thường, nơi thẩm phán xem xét chứng cứ và quyết định những vấn đề chưa được giải quyết.
Điều này cần được hiểu rõ, vì tâm lý lo sợ rằng hòa giải là một bài kiểm tra có thể thất bại, với những hậu quả kéo theo, thường khiến người ta chịu áp lực phải đồng ý với những điều mà họ không nên đồng ý. Thực tế không phải như vậy. Hòa giải là cơ hội để bạn tự giải quyết vấn đề theo các điều khoản của riêng mình. Nếu không đạt được, tòa án sẽ quyết định thay. Việc chấp nhận một thỏa thuận không công bằng chỉ để tránh một phiên xét xử hiếm khi là sự đánh đổi đúng đắn, đặc biệt khi có liên quan đến con cái hoặc tài sản có giá trị lớn.
Điều gì xảy ra nếu vợ/chồng tôi không đến buổi hòa giải?
Đây là một trong những lo lắng phổ biến nhất, đặc biệt khi một bên nghi ngờ rằng bên còn lại sẽ đơn giản là từ chối tham gia. Câu trả lời đáng yên tâm là một người vợ hoặc chồng không hợp tác không thể làm cả quy trình bị đình trệ chỉ bằng cách vắng mặt.
Nếu một bên đã được triệu tập hợp lệ nhưng không đến, tòa án sẽ không đơn thuần chờ đợi vô thời hạn. Theo thủ tục tại Việt Nam, trường hợp một người cần tham gia không thể được đưa đến buổi hòa giải, dù đã áp dụng đầy đủ các biện pháp triệu tập cần thiết, được xem là trường hợp không thể tiến hành hòa giải. Thay vì làm vụ việc bị đình trệ, điều này lại giúp vụ việc tiếp tục tiến triển: vụ việc sẽ được đưa ra xét xử, nơi tòa án có thể quyết định các vấn đề dù không có sự hợp tác của bên vắng mặt.
Trên thực tế, điều này có nghĩa là người vợ hoặc chồng từ chối tham gia không thể ngăn cản việc ly hôn của bạn. Ngược lại, người đó đang từ bỏ cơ hội định hình kết quả thông qua thỏa thuận, và để mọi quyết định lại cho thẩm phán. Điều này cũng đúng theo chiều ngược lại: việc lờ đi giấy triệu tập của tòa án không phải là cách để ngăn một vụ ly hôn xảy ra, mà chỉ là cách khiến người đó mất đi khả năng ảnh hưởng đến các điều khoản của vụ việc.
Cách tiếp cận hòa giải một cách hợp lý
Có một vài yếu tố thường tạo ra sự khác biệt giữa một buổi hòa giải hiệu quả và một buổi hòa giải lãng phí thời gian.
Việc nắm rõ quan điểm của mình từ trước là yếu tố có ích nhất. Một bên đã suy nghĩ kỹ về việc một sự sắp xếp công bằng nên như thế nào, và hiểu được pháp luật có thể quy định ra sao nếu thẩm phán quyết định thay, sẽ đàm phán từ một vị thế rõ ràng, chứ không phải từ cảm xúc.
Việc giữ trọng tâm vào con cái, trong trường hợp có con chung, thường giúp việc hòa giải tiến triển thuận lợi hơn. Tòa án xem xét các vấn đề này dựa trên lợi ích tốt nhất của trẻ, và các bên làm theo cách tương tự thường tìm được nhiều điểm chung hơn so với những bên coi hòa giải là một cuộc tranh đấu cần phải thắng.
Và việc phân biệt rõ điều gì đáng để tranh đấu và điều gì không sẽ giúp giữ lại năng lượng và sự thiện chí cho những vấn đề thực sự quan trọng. Không phải vấn đề nào cũng đáng để kéo dài tố tụng thêm cả tháng.
Liên hệ với luật sư gia đình của chúng tôi
Hòa giải thường là thời điểm mà một vụ việc gia đình thực sự được quyết định, một cách lặng lẽ, không cần phiên xét xử, theo những điều khoản do chính các bên định hình. Bước vào hòa giải với sự hiểu biết rõ ràng về vị thế của mình, và về những gì pháp luật có thể quyết định nếu bạn không đạt được thỏa thuận, chính là điều tạo nên sự khác biệt giữa một kết quả thỏa đáng và một kết quả chưa trọn vẹn. Các luật sư gia đình của chúng tôi tại Family Lawyers Vietnam có thể giúp bạn chuẩn bị cho quá trình này và đồng hành cùng bạn trong suốt quá trình đó. Bạn có thể liên hệ với chúng tôi để được tư vấn bảo mật qua địa chỉ email [email protected].
